Ocena Ryzyka Wybuchu (ORW)

Ocena Ryzyka Wybuchu powinna obejmować kompleksową ocenę zagrożeń związanych z możliwością wystąpienia wybuchu. Uwzględnia się w niej m.in. prawdopodobieństwo i czas występowania atmosfery wybuchowej, możliwość wystąpienia i uaktywnienia się źródeł zapłonu — w tym wyładowań elektrostatycznych — a także stosowane substancje i mieszaniny, instalacje, przebieg procesów, ich wzajemne oddziaływania oraz możliwe skutki wybuchu.

W niniejszym audycie określenie ORW odnosi się do właściwej dla ocenianego procesu lub obszaru udokumentowanej oceny ryzyka wybuchu. Nie należy kierować się wyłącznie tytułem dokumentu. Ocena może stanowić część Dokumentu Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW), odrębne opracowanie albo być udokumentowana w innych powiązanych materiałach dotyczących bezpieczeństwa wybuchowego.

W niniejszym pytaniu należy przede wszystkim potwierdzić, że wymagana ocena została rzeczywiście wykonana, jest aktualna, obejmuje oceniany zakres i odpowiada obecnemu sposobowi prowadzenia procesu oraz uwzględnia zagrożenia związane z elektrycznością statyczną. Warto również ustalić, która wersja dokumentacji obowiązuje, gdzie jest dostępna oraz czy można potwierdzić sposób jej aktualizacji. Brak możliwości wskazania konkretnej osoby odpowiedzialnej za dokument nie powinien jednak sam w sobie przesądzać o wyniku niniejszego pytania, jeżeli istnienie, zakres i aktualność wymaganej oceny można wiarygodnie potwierdzić.

Po zmianach technologicznych, materiałowych lub organizacyjnych należy sprawdzić, czy zakres i założenia oceny nadal odpowiadają rzeczywistemu procesowi. Jeżeli dla ocenianego zakresu znaczenie mają również uruchamianie, zatrzymywanie, napełnianie, opróżnianie, czyszczenie albo przewidywane i rzadkie zakłócenia, należy sprawdzić, czy odpowiednie stany procesu zostały uwzględnione w zakresie oceny.

Na tym etapie audytu nie rozstrzyga się jeszcze szczegółowo, podczas których konkretnych czynności dochodzi do generowania, gromadzenia lub wyładowania ładunków elektrostatycznych, czy możliwe wyładowanie może stanowić efektywne źródło zapłonu ani jakie środki ochronne są wymagane. Zagadnienia te są weryfikowane w kolejnych pytaniach audytu.

Znaczenie Oceny Ryzyka Wybuchu dla DZPW

Zgodnie z § 7 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. pracodawca, przed udostępnieniem miejsca pracy, sporządza Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW) na podstawie oceny ryzyka, o której mowa w § 4 ust. 4 i 5.

DZPW dokumentuje wyniki przeprowadzonej oceny oraz wynikające z niej ustalenia dotyczące bezpieczeństwa wybuchowego. Zgodnie z § 7 ust. 3 powinien zawierać w szczególności opis zastosowanych środków ochronnych, wykaz przestrzeni zagrożonych wybuchem wraz z ich klasyfikacją na strefy oraz oświadczenie pracodawcy obejmujące m.in. potwierdzenie dokonania oceny ryzyka i określenie terminów przeglądów stosowanych środków ochronnych.

Dlatego właściwie wykonana i aktualna Ocena Ryzyka Wybuchu stanowi podstawę dalszych ustaleń zawartych w DZPW. Jeżeli ocena nie odpowiada rzeczywistemu procesowi, pomija istotne zagrożenia albo nie została zaktualizowana po zmianach mających znaczenie dla bezpieczeństwa wybuchowego, wiarygodność wynikających z niej ustaleń dotyczących stref, źródeł zapłonu i środków ochronnych również wymaga ponownej weryfikacji.

Obowiązki pracodawcy

Przeprowadzenie oceny ryzyka związanego z możliwością wystąpienia atmosfery wybuchowej oraz sporządzenie na jej podstawie Dokumentu Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW) należą do obowiązków pracodawcy. Ocena powinna obejmować m.in. możliwość występowania atmosfery wybuchowej oraz wystąpienia i uaktywnienia źródeł zapłonu, w tym wyładowań elektrostatycznych, a także stosowane instalacje, substancje i mieszaniny, zachodzące procesy, ich wzajemne oddziaływania oraz możliwe skutki wybuchu.

Na podstawie przeprowadzonej oceny pracodawca, przed udostępnieniem miejsca pracy, sporządza DZPW. Dokument ten powinien odzwierciedlać wyniki oceny oraz wynikające z niej wymagania dotyczące bezpieczeństwa, w tym m.in. stosowane środki ochronne, klasyfikację przestrzeni zagrożonych wybuchem i zasady ich bezpiecznego użytkowania.

Pracodawca odpowiada również za zapewnienie, aby miejsca pracy, urządzenia i organizacja pracy odpowiadały ustaleniom wynikającym z oceny ryzyka i DZPW oraz aby dokumentacja była aktualizowana, gdy zmiany w miejscu pracy, wyposażeniu lub organizacji pracy mogą mieć wpływ na bezpieczeństwo wybuchowe.

Dokument powinien prowadzić do rzeczywistego miejsca w procesie

Informacja, że elektryczność statyczna została uwzględniona w Ocenie Ryzyka Wybuchu (ORW), jest dopiero punktem wyjścia. Dla dalszej oceny konieczne jest ustalenie, gdzie w rzeczywistym procesie zagrożenie elektrostatyczne ma znaczenie — w jakim obszarze, na jakiej instalacji, przy którym węźle technologicznym albo na jakim etapie procesu.

Na podstawie zapisu w ORW audytor powinien móc wskazać w zakładzie konkretne miejsce, instalację lub etap procesu, którego dotyczy zidentyfikowane zagrożenie, a następnie zweryfikować ten zakres w terenie.

Przypisanie nie musi odpowiadać granicom organizacyjnym wydziału ani być ograniczone do jednego sposobu prezentacji. Może wynikać z tabeli w ORW, opisu instalacji, schematu procesu, planu obszaru, wykazu urządzeń lub kilku wzajemnie powiązanych dokumentów. Istotne jest, aby można było jednoznacznie powiązać ustalenia oceny z rzeczywistym miejscem i aktualnym przebiegiem procesu.

Klasyfikacja stref i przypisanie zagrożeń elektrostatycznych opisują różne informacje

Klasyfikacja stref określa przestrzenie, w których atmosfera wybuchowa może występować z określoną częstością i przez określony czas. Przypisanie zagrożeń elektrostatycznych odpowiada na inne pytanie: w których częściach procesu występują warunki, w których zjawiska elektrostatyczne wymagają dalszej oceny jako potencjalne źródło zapłonu.

W obrębie jednej strefy Ex mogą występować różne urządzenia i operacje o różnym znaczeniu elektrostatycznym. Z kolei jedna operacja technologiczna może obejmować kilka urządzeń, punktów przekazywania materiału albo części instalacji. Klasyfikacja stref i przypisanie zagrożeń elektrostatycznych pełnią więc różne funkcje. W tym pytaniu nie wykonuje się ponownej klasyfikacji stref — sprawdza się, czy ORW daje wystarczająco precyzyjną podstawę do wskazania części procesu wymagających dalszej oceny.

Poziom szczegółowości powinien umożliwiać dalszą ocenę

Opis typu „zagrożenie elektrostatyczne występuje na produkcji” albo „w strefach Ex” jest zwykle zbyt ogólny, jeżeli nie pozwala ustalić, których instalacji lub etapów procesu dotyczą dalsze wymagania. Z drugiej strony dokumentacja nie musi tworzyć odrębnego wpisu dla każdego pojedynczego elementu, jeżeli zakres jest jednoznaczny i można z niego wyprowadzić właściwe granice oceny.

Praktycznie użyteczne przypisanie pozwala wskazać np. konkretny odcinek procesu, stanowisko napełniania lub opróżniania, węzeł transportu materiału, urządzenie procesowe, układ filtracji, punkt przeładunku albo inną część instalacji, dla której następnie można określić istotne czynności, możliwe źródła zapłonu i wymagane środki ochronne.

Znaczenie granic i połączeń pomiędzy etapami procesu

Zagrożenie może być związane nie tylko z pojedynczym urządzeniem, lecz również z miejscem przekazywania materiału pomiędzy urządzeniami, połączeniem instalacji stałej z wyposażeniem ruchomym, zmianą konfiguracji albo stanem procesu innym niż typowa produkcja. Dlatego przypisanie powinno odpowiadać rzeczywistemu przebiegowi materiału i sposobowi eksploatacji, a nie wyłącznie nazwom pomieszczeń lub urządzeń.

Jeżeli proces został przebudowany, zmieniono urządzenia, materiały, organizację pracy albo sposób przepływu materiału, wcześniejsze przypisanie może wymagać ponownej weryfikacji. Nieaktualna mapa zagrożeń może powodować, że dalsza ocena zostanie przeprowadzona dla niewłaściwego zakresu.

Miejsce tego pytania w logice audytu

To pytanie odpowiada przede wszystkim na pytanie „gdzie?”. Nie rozstrzyga jeszcze szczegółowo „podczas jakiej czynności?” powstają lub gromadzą się ładunki, czy możliwe wyładowanie może stać się efektywnym źródłem zapłonu ani jakie środki ochronne są wymagane. Te zagadnienia są rozwijane w kolejnych etapach audytu.

Dokumentacja a rzeczywisty sposób wykonywania pracy

Dokumentacja stosowana przy wykonywaniu pracy jest praktycznym przełożeniem wymagań wynikających z oceny ryzyka na sposób prowadzenia konkretnych czynności. Wymagania dotyczące ochrony przed zagrożeniami elektrostatycznymi nie muszą znajdować się w jednym dokumencie ani w dokumencie o określonej nazwie. Mogą być zawarte m.in. w instrukcjach stanowiskowych i technologicznych, procedurach operacyjnych, opisach procesu, zasadach przygotowania pracy, dokumentacji dotyczącej wyposażenia albo w odrębnych wymaganiach dotyczących ochrony przed elektrycznością statyczną.

Istotne jest nie tyle to, jak dokument został nazwany, lecz czy osoby wykonujące daną czynność mają jednoznacznie określone zasady postępowania właściwe dla rzeczywistych warunków pracy. Jeżeli z oceny zagrożeń wynika konieczność stosowania określonych zasad ochrony przed elektrycznością statyczną, wymagania te powinny zostać przełożone na dokumentację używaną podczas wykonywania pracy w sposób zrozumiały i możliwy do zastosowania w praktyce.

Dokumentacja powinna odpowiadać aktualnemu procesowi, stosowanym materiałom, wyposażeniu, organizacji pracy oraz rzeczywistemu przebiegowi czynności. Sam fakt istnienia instrukcji lub procedury nie potwierdza jeszcze, że właściwe wymagania są skutecznie wdrożone. Dokument może być formalnie aktualny, a mimo to nie odpowiadać rzeczywistemu sposobowi pracy albo nie obejmować zmian wprowadzonych w procesie.

Rozbieżności pomiędzy dokumentacją a praktyką mogą powstawać stopniowo. Ich przyczyną mogą być m.in. zmiany wyposażenia lub materiałów, zmiany organizacji pracy, wprowadzanie nowych sposobów wykonywania czynności, doświadczenia operatorów, rozwiązania przyjęte po modernizacji albo utrwalenie sposobu pracy, który z czasem zaczął różnić się od opisanego w dokumentacji. Z tego powodu zgodność dokumentacji z rzeczywistą pracą powinna być oceniana nie tylko na podstawie jej treści, ale również w odniesieniu do aktualnego przebiegu procesu.

Szczególne znaczenie ma jednoznaczność wymagań. Ogólne sformułowania, takie jak „stosować zasady ochrony przed elektrycznością statyczną” albo „zapewnić uziemienie”, mogą być niewystarczające, jeżeli z dokumentacji nie wynika, do jakiej czynności odnoszą się wymagania, kiedy mają być stosowane oraz jaki sposób postępowania obowiązuje podczas rzeczywistej pracy.

Równie istotna jest spójność sposobu wykonywania tej samej czynności przez różne osoby i na różnych zmianach. Jeżeli sposób pracy zależy przede wszystkim od doświadczenia konkretnego operatora, a wymagane zasady nie zostały jednoznacznie określone i utrwalone w obowiązującej dokumentacji, może powstać różnica pomiędzy formalnie przyjętym sposobem pracy a praktyką operacyjną.

Aktualność dokumentacji ma szczególne znaczenie po zmianach technicznych, materiałowych, procesowych lub organizacyjnych. Zmiana warunków wykonywania pracy może powodować, że wcześniej właściwe wymagania przestają odpowiadać rzeczywistemu procesowi. Dlatego dokumentacja robocza powinna pozostawać powiązana z aktualnym stanem procesu i z wynikami właściwej oceny zagrożeń.

W niniejszym pytaniu oceniana jest zgodność dokumentacji z rzeczywistym sposobem wykonywania pracy oraz właściwe przełożenie wymagań ochrony przed zagrożeniami elektrostatycznymi na praktykę operacyjną. Nie jest jeszcze szczegółowo oceniana techniczna skuteczność poszczególnych środków ochronnych ani mechanizmy powstawania i rozpraszania ładunków elektrostatycznych. Zagadnienia te są rozwijane w kolejnych pytaniach audytu.

Czynność procesowa jako miejsce powstawania zjawisk elektrostatycznych

Ładunki elektrostatyczne powstają przede wszystkim podczas kontaktu i rozdzielania materiałów oraz w procesach, w których występuje ruch względny powierzchni, przepływ, rozdrabnianie, przesypywanie, filtrowanie, rozpylanie lub inne mechanizmy sprzyjające rozdzielaniu ładunku. Z tego powodu samo wskazanie obszaru lub urządzenia nie wystarcza — dla dalszej oceny trzeba rozpoznać konkretne czynności i stany procesu, podczas których mechanizm elektryzowania może występować.

Znaczenie ma rzeczywisty przebieg operacji. Ten sam materiał może zachowywać się inaczej podczas spokojnego magazynowania, transportu pneumatycznego, przesypywania, napełniania pojemnika, filtrowania albo czyszczenia instalacji. Również ta sama instalacja może mieć różne warunki elektrostatyczne w zależności od sposobu jej użytkowania.

Poziom szczegółowości powinien odpowiadać zmianie mechanizmu lub warunków

Nie jest potrzebne rozbijanie procesu na każdy pojedynczy ruch operatora. Warto natomiast wyodrębnić te operacje lub etapy, dla których zmienia się materiał, sposób kontaktu i rozdzielania powierzchni, przepływ, prędkość, geometria, sposób napełniania lub opróżniania, rodzaj wyposażenia albo inny warunek mogący mieć znaczenie dla generowania, gromadzenia lub odprowadzania ładunku.

Typowymi przykładami są m.in. transport cieczy rurociągiem, przelewanie pomiędzy zbiornikami, napełnianie od góry, filtracja, atomizacja, przesypywanie proszków lub granulatów, transport pneumatyczny, mieszanie, opróżnianie silosów, napełnianie i opróżnianie opakowań, rozwijanie folii oraz inne czynności obejmujące intensywny kontakt i rozdzielanie materiałów.

Znaczenie czynności okresowych i stanów innych niż normalna produkcja

Zagrożenia elektrostatyczne mogą pojawiać się również podczas czynności wykonywanych rzadko albo poza normalnym cyklem produkcyjnym. Pobieranie prób, czyszczenie, usuwanie zatorów, opróżnianie resztek materiału, prace serwisowe, uruchamianie i zatrzymywanie procesu czy stosowanie wyposażenia tymczasowego mogą tworzyć warunki inne niż podczas pracy ustalonej.

Jeżeli takie czynności są przewidywalne i należą do rzeczywistego sposobu eksploatacji, powinny zostać uwzględnione w identyfikacji czynności istotnych z punktu widzenia elektrostatyki.

Identyfikacja mechanizmu nie jest jeszcze oceną zdolności zapłonowej

Stwierdzenie, że podczas danej czynności mogą powstawać lub gromadzić się ładunki, nie oznacza automatycznie, że powstanie efektywne źródło zapłonu. Znaczenie mają m.in. rodzaj możliwego wyładowania, właściwości materiałów, sposób uziemienia i odprowadzania ładunku, geometria oraz warunki występowania atmosfery wybuchowej.

W tym pytaniu celem jest poprawna identyfikacja czynności wymagających dalszej oceny. Ocena, czy zidentyfikowane zjawisko może prowadzić do efektywnego źródła zapłonu oraz jakie środki ochronne są potrzebne, należy do kolejnych etapów audytu.

Jak przepisy i normy ujmują źródła zapłonu?

Dyrektywa ATEX 1999/92/WE — ocena ryzyka w miejscu pracy

Dyrektywa dotycząca ochrony pracowników narażonych na ryzyko związane z atmosferami wybuchowymi wymaga, aby przy ocenie ryzyka uwzględniać nie tylko prawdopodobieństwo i czas występowania atmosfery wybuchowej, lecz również prawdopodobieństwo, że źródła zapłonu — w tym wyładowania elektrostatyczne — będą obecne oraz staną się aktywne i skuteczne. Uwzględnia się również instalacje, stosowane substancje, zachodzące procesy i ich możliwe wzajemne oddziaływania, a ryzyko wybuchu ocenia się całościowo.

Jest to ważne rozróżnienie. Samo stwierdzenie, że w procesie może występować elektryczność statyczna, nie rozstrzyga jeszcze, czy występuje zagrożenie zapłonem. Ocena powinna odnosić się do rzeczywistego scenariusza, w którym atmosfera wybuchowa i źródło zapłonu mogą wystąpić jednocześnie w warunkach umożliwiających zapłon.

Taką samą logikę odzwierciedlają polskie wymagania dotyczące oceny ryzyka wybuchu, które również nakazują uwzględniać prawdopodobieństwo wystąpienia i uaktywnienia źródeł zapłonu, w tym wyładowań elektrostatycznych.

PN-EN 1127-1 — ogólna metodyka zapobiegania wybuchowi

PN-EN 1127-1:2019-10 przedstawia ogólną metodykę identyfikowania i oceny niebezpiecznych sytuacji mogących prowadzić do wybuchu oraz zasady zmniejszania ryzyka. Stanowi szerokie odniesienie dla identyfikacji źródeł zapłonu i oceny ich znaczenia w bezpieczeństwie przeciwwybuchowym.

W praktyce oznacza to, że źródła zapłonu należy rozpatrywać w odniesieniu do zdolności zapłonowej konkretnej atmosfery wybuchowej, a nie wyłącznie na podstawie stwierdzenia obecności określonego zjawiska fizycznego. Następnie znaczenie ma również możliwość wystąpienia danego źródła w rozpatrywanych warunkach.

Metodyka ta porządkuje ocenę źródeł zapłonu także w zależności od warunków ich występowania. W zależności od ocenianego przypadku uwzględnia się normalną pracę, przewidywane i rzadkie zakłócenia, jeżeli mają one znaczenie dla możliwości powstania lub uaktywnienia źródła zapłonu.

IEC TS 60079-32-1 — zagrożenia elektrostatyczne

IEC TS 60079-32-1:2013+A1:2017 jest szczegółowym dokumentem technicznym poświęconym zagrożeniom wynikającym z elektryczności statycznej. Może być wykorzystywany przy ocenie zagrożeń elektrostatycznych i opisuje właściwości urządzeń, produktów i procesów mające znaczenie dla uniknięcia zapłonu oraz porażenia elektrostatycznego powodowanych przez elektryczność statyczną.

Dokument obejmuje m.in. zagadnienia związane z uziemianiem elementów przewodzących, ograniczaniem elektryzowania, ograniczaniem powierzchni izolacyjnych zdolnych do utrzymywania ładunku, zachowaniem cieczy i materiałów sypkich, elektryzowaniem osób oraz rodzajami wyładowań elektrostatycznych. Jego celem jest ograniczenie prawdopodobieństwa wystąpienia niebezpiecznych wyładowań elektrostatycznych w atmosferze wybuchowej do akceptowalnego poziomu.

Właśnie ten dokument dobrze pokazuje, dlaczego powstawanie ładunku, jego utrzymywanie lub gromadzenie, możliwość wystąpienia wyładowania i zdolność wyładowania do zapłonu nie są pojęciami tożsamymi. Nie każde wyładowanie elektrostatyczne ma również taką samą zdolność zapłonową.

PN-EN ISO 80079-36 — potencjalne i efektywne źródło zapłonu

PN-EN ISO 80079-36:2016-07 dotyczy przede wszystkim nieelektrycznych urządzeń przeznaczonych do atmosfer wybuchowych i wymaga formalnej oceny zagrożenia zapłonem. Nie jest normą służącą bezpośrednio do wykonania Oceny Ryzyka Wybuchu całego miejsca pracy, ale bardzo dobrze porządkuje terminologię dotyczącą źródeł zapłonu.

W metodyce tej normy dla urządzeń można rozróżnić kolejne poziomy:

możliwe źródło zapłonu → zjawisko lub rodzaj źródła, którego wystąpienie należy rozpatrzyć;

potencjalne źródło zapłonu → źródło związane z ocenianym urządzeniem, które posiada zdolność do zapłonu atmosfery wybuchowej;

efektywne źródło zapłonu → potencjalne źródło zapłonu rozpatrywane dodatkowo z uwzględnieniem tego, kiedy może wystąpić i stać się skuteczne, np. podczas normalnej pracy, przewidywanego zakłócenia albo — dla odpowiedniego poziomu zabezpieczenia — rzadkiego zakłócenia.

To rozróżnienie jest szczególnie istotne w przypadku elektrostatyki. Nie każda możliwość elektryzowania oznacza potencjalne źródło zapłonu, a nie każde potencjalne źródło zapłonu musi w ocenianym scenariuszu stać się efektywnym źródłem zapłonu.

Co z tego wynika dla zagrożeń elektrostatycznych?

Ocena zagrożeń elektrostatycznych powinna prowadzić do rozstrzygnięcia, czy w rzeczywistych warunkach procesu może wystąpić wyładowanie elektrostatyczne zdolne do zapłonu konkretnej atmosfery wybuchowej oraz czy scenariusz taki może rzeczywiście wystąpić.

Nie wystarczy więc samo stwierdzenie, że w procesie występuje elektryczność statyczna albo że materiały, osoby lub wyposażenie mogą się elektryzować. Trzeba uwzględnić, w jaki sposób dochodzi do elektryzowania, czy może powstać określony rodzaj wyładowania oraz jakie właściwości ma atmosfera wybuchowa, z którą takie wyładowanie może wejść w kontakt.

Znaczenie mają zarówno właściwości samego wyładowania, jak i właściwości materiału lub mieszaniny tworzącej atmosferę wybuchową. W przypadku pyłów jednym z istotnych parametrów może być minimalna energia zapłonu — MEZ/MIE, przy czym na podatność na zapłon mogą wpływać m.in. granulacja, wilgotność, skład, domieszki oraz inne właściwości materiału. Dlatego dane wykorzystane w analizie powinny odpowiadać materiałowi rzeczywiście występującemu w procesie.

Nie każde możliwe wyładowanie elektrostatyczne ma taką samą zdolność zapłonową. Różne mechanizmy wyładowań mogą mieć różne znaczenie w zależności od warunków procesu i właściwości atmosfery wybuchowej. Z tego powodu nie należy sprowadzać całej oceny wyłącznie do stwierdzenia obecności ładunku ani do prostego porównania jednego parametru energetycznego z jedną wartością materiałową.

Istotne jest również to, czy potencjalne źródło zapłonu może w danych warunkach stać się efektywne, czyli czy może rzeczywiście wystąpić w scenariuszu, w którym jednocześnie obecna jest atmosfera wybuchowa. W zależności od ocenianego przypadku znaczenie mogą mieć normalna praca, przewidywane zakłócenia oraz — jeżeli jest to wymagane — rzadkie zakłócenia.

Prawidłowa analiza może więc prowadzić zarówno do uznania danego zjawiska elektrostatycznego za istotne źródło zapłonu, jak i do jego udokumentowanego wykluczenia. Sam fakt wykluczenia zagrożenia nie jest nieprawidłowością. Ważne jest, czy takie rozstrzygnięcie ma właściwą podstawę techniczną i odpowiada rzeczywistym warunkom procesu.

Samo występowanie elektryczności statycznej nie przesądza zatem o występowaniu efektywnego źródła zapłonu.

Granica audytu wstępnego

W ramach audytu wstępnego audytor nie wykonuje ponownie specjalistycznej analizy źródeł zapłonu, nie wyznacza samodzielnie energii wyładowań ani parametrów MEZ/MIE i nie zastępuje właściwej oceny technicznej. Sprawdza natomiast, czy odpowiednia analiza została wykonana, czy odpowiada rzeczywistym warunkom procesu oraz czy przyjęte rozstrzygnięcie ma właściwą i udokumentowaną podstawę.

Środki ochronne przed zagrożeniami elektrostatycznymi

Środki ochronne powinny wynikać z wcześniej rozpoznanego zagrożenia i odpowiadać konkretnemu scenariuszowi, w którym zjawisko elektrostatyczne może doprowadzić do zapłonu atmosfery wybuchowej. Nie istnieje jeden uniwersalny środek właściwy dla każdego procesu, materiału i rodzaju możliwego wyładowania.

Dyrektywa ATEX 1999/92/WE wymaga stosowania środków technicznych lub organizacyjnych odpowiednich do charakteru procesu, zgodnie z kolejnością: zapobieganie tworzeniu się atmosfery wybuchowej, unikanie jej zapłonu oraz — gdy jest to konieczne — ograniczanie skutków wybuchu. PN-EN 1127-1:2019-10 ujmuje bezpieczeństwo przeciwwybuchowe jako proces obejmujący ocenę i zmniejszanie ryzyka za pomocą właściwych rozwiązań zapobiegawczych i ochronnych.

Środek ochronny musi odpowiadać mechanizmowi zagrożenia

W przypadku elektryczności statycznej istotne jest, na jaki element scenariusza oddziałuje zastosowany środek. Może on ograniczać elektryzowanie, umożliwiać bezpieczne odprowadzanie ładunku, zapobiegać niebezpiecznym różnicom potencjałów, ograniczać powierzchnie zdolne do utrzymywania ładunku albo zmniejszać możliwość wystąpienia określonego rodzaju wyładowania.

IEC TS 60079-32-1:2013+A1:2017 wskazuje jako podstawowe kierunki kontroli elektryczności statycznej m.in. uziemianie elementów przewodzących, ograniczanie elektryzowania oraz ograniczanie powierzchni materiałów izolacyjnych zdolnych do naelektryzowania. Rozwiązanie właściwe dla izolowanego elementu metalowego nie musi więc być odpowiednie dla powierzchni izolacyjnej, przepływającej cieczy, materiału sypkiego, FIBC albo elektryzowania człowieka.

Uziemienie i połączenia wyrównawcze — podstawowe, ale nie uniwersalne

W odniesieniu do elementów przewodzących uziemienie i połączenia wyrównawcze należą do podstawowych środków ochronnych, lecz pełnią różne, uzupełniające się funkcje. Połączenia wyrównawcze ograniczają różnice potencjałów pomiędzy elementami przewodzącymi, natomiast uziemienie zapewnia drogę odpływu ładunku do ziemi.

Uziemienie nie zapobiega samemu powstawaniu ładunku i nie jest rozwiązaniem każdego problemu elektrostatycznego. W przypadku materiałów izolacyjnych lub innych mechanizmów zagrożenia mogą być potrzebne odmienne rozwiązania, np. ograniczenie elektryzowania, właściwy dobór materiałów, ograniczenie powierzchni izolacyjnych albo — w odpowiednich zastosowaniach — jonizacja.

Ochrona elektrostatyczna jest systemem

W wielu procesach skuteczność ochrony zależy od współdziałania kilku elementów. Przykładem jest odprowadzanie ładunku z człowieka poprzez układ człowiek–obuwie–posadzka–uziom. Podobnie rozwiązania techniczne mogą wymagać uzupełnienia zasadami organizacyjnymi, właściwą kolejnością czynności, szkoleniem, monitoringiem albo blokadami procesu.

Dlatego obecność pojedynczego środka — np. przewodu uziemiającego, obuwia o określonych właściwościach czy jonizatora — nie powinna być automatycznie utożsamiana z pełną kontrolą zagrożenia. O skuteczności decyduje działanie całego rozwiązania w warunkach, dla których zostało przewidziane.

Skuteczność trzeba utrzymać

Prawidłowo dobrany środek może z czasem utracić skuteczność wskutek zużycia, korozji, zabrudzenia, uszkodzenia, zmian właściwości materiałów albo zmian procesu. Dlatego ochrona przed zagrożeniami elektrostatycznymi nie kończy się na jednorazowym wdrożeniu: zależnie od rozwiązania potrzebne mogą być kontrole, pomiary, testy funkcjonalne oraz ponowna ocena po zmianach.

Szczegółowe kryteria techniczne, wartości pomiarowe i częstotliwości kontroli powinny wynikać z właściwej oceny, dokumentacji technicznej oraz odpowiednich norm i wytycznych; nie należy traktować jednej wartości granicznej jako uniwersalnej dla wszystkich środków i procesów.

Więcej informacji w przewodniku

Szczegółowe zasady dotyczące uziemienia i połączeń wyrównawczych, transportu cieczy i materiałów sypkich, posadzek, obuwia i odzieży, jonizacji, FIBC, kontroli i pomiarów, praktyk operacyjnych oraz systemów monitorowania uziemienia opisano w przewodniku „Ochrona przed elektrycznością statyczną w instalacjach przemysłowych”.

Organizacyjne środki ochrony przed zagrożeniami elektrostatycznymi

Ochrona przed zagrożeniami elektrostatycznymi nie opiera się wyłącznie na rozwiązaniach technicznych. Dyrektywa ATEX 1999/92/WE wprost przewiduje stosowanie środków technicznych i/lub organizacyjnych odpowiednich do charakteru procesu. W załączniku II wskazuje również na szkolenie pracowników oraz — tam, gdzie wynika to z Dokumentu Zabezpieczenia Przed Wybuchem — pisemne instrukcje i system zezwoleń na wykonywanie określonych prac.

Instrukcje, procedury, ustalona kolejność czynności, zasady przygotowania pracy, nadzór, szkolenie lub system zezwoleń mogą więc stanowić rzeczywiste organizacyjne środki ochrony, jeżeli wynikają z oceny zagrożenia i ograniczają możliwość wystąpienia niebezpiecznego scenariusza.

Procedura powinna wynikać z oceny ryzyka

HSE zwraca uwagę, że procedury są uzgodnionymi bezpiecznymi sposobami wykonywania pracy, ale ich zastosowanie powinno wynikać z oceny ryzyka. Nie powinny być automatycznie traktowane jako jedyna bariera tam, gdzie bardziej niezawodne rozwiązanie techniczne może skuteczniej ograniczyć możliwość błędu człowieka. Dobrze zaprojektowane środki techniczne i organizacyjne zwykle wzajemnie się uzupełniają.

Jeżeli bezpieczeństwo zależy np. od podłączenia uziemienia przed rozpoczęciem transferu, zachowania określonej kolejności czynności albo zastosowania właściwego wyposażenia, wymaganie takie powinno zostać przełożone na jednoznaczny sposób wykonywania pracy.

Procedura i kompetencje są ze sobą powiązane

Samo wydanie instrukcji nie zapewnia skuteczności środka organizacyjnego. HSE podkreśla, że procedury nie zastępują kompetencji, a samo szkolenie również nie jest wystarczającym dowodem kompetencji. Znaczenie ma połączenie wiedzy, umiejętności i doświadczenia oraz możliwość prawidłowego zastosowania wymagania podczas rzeczywistej pracy.

Ma to szczególne znaczenie przy czynnościach wykonywanych rzadko, sytuacjach niestandardowych oraz pracach wykonywanych przez wykonawców zewnętrznych, dla których lokalne wymagania mogą nie być oczywiste.

Powiązanie z przewodnikiem

Praktyczne znaczenie procedur, szkoleń i nadzoru jako części systemu ochrony rozwinięto w przewodniku „Ochrona przed elektrycznością statyczną w instalacjach przemysłowych”, przede wszystkim w rozdziałach 12 „Praktyki operacyjne” i 13 „Odpowiedzialności i role w kontroli zagrożeń elektrostatycznych”.

Uziemienie i połączenia wyrównawcze — różne funkcje

W ochronie przed zagrożeniami elektrostatycznymi uziemienie i połączenia wyrównawcze pełnią różne, ale uzupełniające się funkcje. Połączenia wyrównawcze ograniczają różnice potencjałów pomiędzy elementami przewodzącymi, natomiast uziemienie zapewnia drogę odpływu ładunku do ziemi. Przewodnik zwraca uwagę, że samo połączenie z ziemią nie rozwiązuje problemu, jeżeli pomiędzy przewodzącymi elementami nadal mogą powstawać niebezpieczne różnice potencjałów.

Największe znaczenie mają odizolowane elementy przewodzące

Przewodzący obiekt elektrycznie odizolowany od ziemi może zgromadzić ładunek i osiągnąć potencjał umożliwiający wyładowanie iskrowe. Dlatego IEC TS 60079-32-1 oraz uznane poradniki branżowe kładą nacisk na zapewnienie ciągłości połączeń dla tych elementów przewodzących, które w danym procesie mogą zostać niebezpiecznie naelektryzowane.

Znaczenie ma cały tor przewodzenia. Powłoki, korozja, zabrudzenia, luźne połączenia, izolujące podpory albo zmiany konfiguracji mogą spowodować, że element uznawany za „metalowy i uziemiony” w rzeczywistości stanie się elektrycznie odizolowany.

Uziemienie nie jest środkiem uniwersalnym

Uziemienie elementów przewodzących nie zapobiega samemu generowaniu ładunku i nie rozwiązuje automatycznie zagrożeń związanych z materiałami izolacyjnymi, powierzchniami z tworzyw sztucznych, niektórymi cieczami lub materiałami sypkimi. W takich przypadkach potrzebne mogą być inne środki wynikające z mechanizmu zagrożenia.

Nie należy również przenosić jednego kryterium rezystancji na wszystkie zastosowania. Wartości akceptacyjne, sposób połączenia oraz potrzeba monitorowania powinny wynikać z właściwego dokumentu technicznego, rodzaju obiektu i scenariusza procesu.

Połączenie musi istnieć wtedy, gdy jest potrzebne

W operacjach transferowych istotna jest nie tylko obecność przewodu lub zacisku, lecz również właściwa kolejność działania. HSE w wytycznych dotyczących cieczy palnych podkreśla znaczenie wykonania wymaganych połączeń przed rozpoczęciem przepływu i utrzymania ich w stanie skutecznym podczas operacji. Szczegóły rozwiązań i kryteriów technicznych opisano w rozdziale 4 przewodnika.

Kontrola, pomiar i test funkcjonalny nie oznaczają tego samego

Sposób weryfikacji powinien odpowiadać funkcji środka ochronnego. W jednym przypadku wystarczające mogą być oględziny i kontrola stanu mechanicznego, w innym wymagany będzie pomiar ciągłości lub rezystancji, a dla systemu monitorowania — test funkcjonalny sprawdzający reakcję na rzeczywistą lub zasymulowaną utratę wymaganego stanu.

Nie należy więc oczekiwać jednego rodzaju protokołu ani jednego rodzaju pomiaru dla wszystkich środków ochrony elektrostatycznej.

Co może wymagać okresowej weryfikacji?

W zależności od przyjętego systemu ochrony mogą to być m.in.:

• tory uziemienia i połączeń wyrównawczych;
• przewody, zaciski i punkty przyłączenia stosowane podczas operacji;
• przewodzące lub rozpraszające węże i inne elementy, których ciągłość elektryczna ma znaczenie;
• systemy monitorowania uziemienia, alarmy i blokady;
• urządzenia jonizujące;
• posadzki i układ człowiek–obuwie–posadzka, jeżeli stanowią część przyjętej ochrony;
• inne urządzenia, materiały lub rozwiązania, których właściwości mogą pogarszać się podczas eksploatacji.

Szczegółową ocenę ochrony personelu, obuwia, posadzki i odzieży przeprowadza się w pytaniu 12.

Nie ma jednej częstotliwości właściwej dla wszystkich środków

Nie należy przyjmować automatycznie zasady „raz w roku”. Dla środków ochronnych stosowanych w związku z zagrożeniem wybuchem terminy ich systematycznych przeglądów powinny być określone przez pracodawcę i wskazane w DZPW. Po zmianach mogących wpływać na skuteczność ochrony wymagany jest niezwłoczny przegląd i weryfikacja.

Częstotliwość może również wynikać z dokumentacji technicznej, instrukcji producenta, przyjętej normy, oceny ryzyka albo charakteru eksploatacji. Środek narażony na częste rozłączanie, korozję, zabrudzenie lub intensywne zużycie może wymagać częstszej kontroli niż rozwiązanie pracujące w stabilnych warunkach.

Kontrola instalacji elektrycznej to nie to samo co pełna kontrola ochrony elektrostatycznej

Prawo budowlane wymaga co najmniej raz na 5 lat kontroli instalacji elektrycznej i piorunochronnej obejmującej m.in. stan połączeń oraz uziemienia instalacji i aparatów. Taki protokół może być ważnym dowodem w audycie, ale nie zastępuje wszystkich kontroli środków ochrony elektrostatycznej wynikających z procesu, DZPW lub przyjętej koncepcji ochrony.

Przykładowo pięcioletnia kontrola instalacji elektrycznej nie potwierdza automatycznie bieżącego stanu zacisku używanego do uziemiania beczki, przewodzącego węża, monitoringu uziemienia czy innych rozwiązań procesowych.

Znaczenie warunków pomiaru

Dla niektórych właściwości elektrostatycznych wynik zależy od warunków wykonania badania. Znaczenie mogą mieć m.in. wilgotność, temperatura, stan i czystość powierzchni, konfiguracja badanego układu oraz sposób przyłożenia elektrod lub podłączenia przyrządu.

Audytor wstępny nie musi sam oceniać poprawności specjalistycznej metody pomiarowej, powinien jednak sprawdzić, czy dokumentacja pozwala ustalić, jak wykonano badanie i z jakim kryterium porównano wynik.

Jednorazowy poprawny wynik nie oznacza trwałej skuteczności

Pomiar potwierdza stan środka w określonym momencie. Jeżeli właściwości mogą pogarszać się w czasie, znaczenie ma systematyczność kontroli.

Porównywanie wyników z wcześniejszymi pomiarami może dodatkowo ujawnić pogarszający się trend, zanim jeszcze zostanie przekroczone kryterium graniczne. Nie oznacza to jednak, że analiza trendu jest obowiązkowa dla każdego środka — powinna być stosowana tam, gdzie rzeczywiście ma znaczenie.

Monitoring również trzeba sprawdzać

System monitorowania może nadzorować stan uziemienia lub inny parametr podczas samej operacji i sygnalizować jego utratę. Jeżeli system współpracuje z alarmem lub blokadą procesu, okresowa weryfikacja powinna potwierdzać nie tylko obecność urządzenia, ale również jego wymaganą funkcję.

Brak alarmu nie jest sam w sobie dowodem, że system prawidłowo wykryje rzeczywistą nieprawidłowość.

Zmiana techniczna może mieć istotny wpływ na zagrożenia elektrostatyczne

Zmiana nie musi oznaczać przebudowy całej instalacji. Wymiana węża, uszczelki, wykładziny, powłoki lub elementu metalowego na element z tworzywa może zmienić ciągłość elektryczną, drogę odprowadzania ładunku albo możliwość jego gromadzenia.

Znaczenie mogą mieć również parametry procesu: prędkość przepływu, wydajność transportu pneumatycznego, wysokość swobodnego spadku, sposób wprowadzania produktu do zbiornika, prędkość mieszania lub dozowania. Zmiana tych parametrów może zwiększyć powstawanie lub gromadzenie ładunków elektrostatycznych i wpłynąć na skuteczność wcześniej przyjętych zabezpieczeń.

Zmiana materiałowa również wymaga uwagi

Znaczenie może mieć zmiana surowca, receptury, wilgotności, dodatku, opakowania, typu FIBC, dostawcy albo środka czyszczącego, jeżeli powoduje zmianę właściwości istotnych dla zagrożeń elektrostatycznych. Dlatego formalnie niewielka zmiana materiałowa może wymagać ponownego sprawdzenia wcześniejszych założeń.

Prace poza standardową eksploatacją mogą tworzyć inną konfigurację zagrożenia

Remont, konserwacja, czyszczenie, usuwanie zatoru, pobór próbki, awaryjne opróżnianie lub praca z wyposażeniem tymczasowym mogą czasowo zmienić konfigurację instalacji. Mogą pojawić się tymczasowe węże, pompy, pojemniki, otwarte aparaty, odłączone fragmenty instalacji, obejścia albo wyposażenie firm zewnętrznych. W takich warunkach mogą zmienić się zarówno warunki powstawania i gromadzenia ładunków, jak i drogi ich odprowadzania.

Zmiana tymczasowa również jest zmianą

Jeżeli rozwiązanie tymczasowe zmienia materiał, konfigurację instalacji, parametry procesu albo zastosowane środki ochronne, jego wpływ na zagrożenia elektrostatyczne powinien zostać oceniony przed zastosowaniem. W razie potrzeby należy określić warunki jego stosowania oraz sposób przywrócenia stanu docelowego.

System zarządzania zmianą (Management of Change, MOC)

W wielu zakładach zmiany są oceniane w ramach systemu zarządzania zmianą (Management of Change, MOC). Sam formularz MOC nie jest dowodem prawidłowej oceny. Istotne jest, czy dla konkretnej zmiany oceniono wpływ na powstawanie, gromadzenie i odprowadzanie ładunków elektrostatycznych oraz na skuteczność istniejących środków ochronnych.

Ocena zmiany powinna prowadzić do konkretnych działań

Jeżeli zmiana wpływa na wcześniejsze założenia, może wymagać aktualizacji ORW, DZPW, instrukcji, parametrów procesu, uziemień i połączeń wyrównawczych, monitoringu, zakresu kontroli albo informacji przekazywanych osobom wykonującym pracę. Sama ocena nie wystarcza, jeżeli jej wnioski nie zostały wdrożone przed rozpoczęciem pracy lub eksploatacji.

Granica audytu wstępnego

Audytor nie wykonuje ponownie specjalistycznej analizy technicznej zmiany. Sprawdza, czy wpływ zmiany został rozpoznany i oceniony przed wdrożeniem, czy ocenę wykonały właściwe osoby oraz czy wynik przełożono na rzeczywiste środki ochronne i sposób pracy. Jeżeli potrzebna jest analiza specjalistyczna, powinno to wynikać z procesu oceny zmiany.

Utrata środka ochronnego oznacza zmianę warunków bezpieczeństwa

Jeżeli przyjęta koncepcja ochrony zakłada działanie określonego środka, jego brak lub utrata skuteczności oznacza, że nie można dalej opierać bezpieczeństwa procesu na wcześniejszych założeniach.

Przykładem może być brak potwierdzenia uziemienia cysterny, IBC, beczki lub FIBC typu C; zerwanie albo odłączenie połączenia wyrównawczego; uszkodzenie przewodu, zacisku lub punktu przyłączenia; utrata wymaganej ciągłości elektrycznej węża; alarm systemu monitorowania uziemienia; niezadziałanie wymaganej blokady; wynik kontroli lub pomiaru niespełniający przyjętego kryterium albo uszkodzenie innego środka ochronnego.

Nie każda z tych sytuacji wymaga identycznej reakcji. Sposób postępowania powinien wynikać z funkcji danego środka i scenariusza zagrożenia.

Alarm lub monitoring wykrywają stan, ale nie usuwają jego przyczyny

System monitorowania może wykryć utratę wymaganego połączenia i przekazać alarm albo zablokować proces. Nie oznacza to jednak, że przyczyna nieprawidłowości została usunięta.

Reset alarmu nie powinien zastępować sprawdzenia, dlaczego system nie potwierdził uziemienia. Jeżeli przyczyną jest niewłaściwy punkt przyłączenia, zabrudzenie, uszkodzenie przewodu albo brak rzeczywistej ciągłości, samo ponowne uruchomienie systemu nie przywraca funkcji ochronnej.

Operator powinien znać granicę swoich decyzji

Osoba wykonująca pracę nie musi samodzielnie diagnozować przyczyny technicznej ani specjalistycznie oceniać skuteczności rozwiązania. Powinna jednak wiedzieć, kiedy nie rozpoczynać albo przerwać pracę, jak doprowadzić czynność do wymaganego bezpiecznego stanu, komu zgłosić nieprawidłowość oraz czego nie wolno robić do czasu jej wyjaśnienia.

Ocena techniczna i decyzja o dopuszczeniu procesu do dalszej pracy powinny należeć do osoby lub funkcji posiadającej odpowiednie kompetencje i uprawnienia wynikające z organizacji zakładu.

Rozwiązanie zastępcze nie może być improwizacją

Jeżeli wymagany środek ochronny jest niesprawny, nie należy automatycznie zastępować go innym rozwiązaniem tylko dlatego, że wydaje się podobne.

Dodatkowy przewód, inny zacisk, tymczasowy wąż albo ręczna kontrola zamiast niesprawnej blokady powinny być zastosowane tylko wtedy, gdy ich funkcja i warunki użycia zostały odpowiednio ocenione. Jeżeli takie rozwiązanie zmienia sposób prowadzenia procesu lub przyjęte środki ochronne, jego ocenę należy również powiązać z zasadami dotyczącymi zmian opisanymi w pytaniu 10.

Bezpieczne wznowienie pracy wymaga potwierdzenia przywrócenia funkcji ochronnej

Usunięcie widocznego objawu nie zawsze oznacza usunięcie przyczyny.

Po naprawie przewodu, wymianie zacisku, usunięciu usterki systemu monitorowania lub innym działaniu może być konieczne ponowne potwierdzenie skuteczności środka. Wymagany sposób takiej weryfikacji powinien wynikać z charakteru rozwiązania.

Sposób wykonywania okresowych kontroli, pomiarów i testów jest oceniany w pytaniu 9. W tym pytaniu sprawdzamy natomiast, czy po wystąpieniu konkretnej nieprawidłowości proces nie jest wznawiany przed potwierdzeniem wymaganego stanu.

Zdarzenia i nieprawidłowości są również źródłem informacji

Powtarzające się alarmy, uszkodzenia zacisków, przypadki utraty ciągłości, wyniki niespełniające kryteriów albo niewyjaśnione wyładowania elektrostatyczne mogą wskazywać na problem szerszy niż pojedyncza usterka.

Jeżeli podobna nieprawidłowość występuje wielokrotnie, samo każdorazowe przywracanie procesu do pracy może być niewystarczające. Należy rozważyć przyczynę techniczną, organizacyjną lub procesową i potrzebę dalszej analizy.

Obuwie i posadzka tworzą wspólny system

Jeżeli odprowadzanie ładunku z człowieka odbywa się przez obuwie i posadzkę, oba elementy muszą zapewnić odpowiednią drogę do ziemi. Właściwe obuwie nie będzie skuteczne na powierzchni izolacyjnej, a właściwa posadzka nie zapewni wymaganej ochrony, jeżeli obuwie odizoluje człowieka od podłoża. Dlatego samo określenie „obuwie antystatyczne” lub „posadzka antystatyczna” nie potwierdza skuteczności całego systemu.

10⁸ Ω i 10⁹ Ω nie oznaczają tego samego

W dokumentacji można spotkać wartości graniczne 10⁸ Ω oraz 10⁹ Ω. Wynikają one z różnych wymagań, metod badań i zastosowań i nie powinny być używane zamiennie. W podejściu stosowanym do ograniczania zagrożeń elektrostatycznych w atmosferach wybuchowych dla drogi odprowadzania ładunku przez obuwie i posadzkę spotyka się granicę rzędu 100 MΩ (10⁸ Ω). Natomiast obuwie klasyfikowane jako antystatyczne według norm produktowych może posiadać rezystancję sięgającą 1000 MΩ (10⁹ Ω). Obuwie może więc spełniać wymaganie produktowe „antystatyczne”, a jednocześnie nie spełniać kryterium przyjętego dla konkretnego systemu ochrony przed zapłonem elektrostatycznym.

Przed oceną wyniku ustal, co zostało zmierzone, jaką metodą, w jakim układzie oraz według jakiego kryterium.

Metoda pomiaru ma znaczenie

Oddzielnie można badać właściwości samego obuwia, rezystancję posadzki do ziemi lub pomiędzy punktami, układ obuwie–posadzka w połączeniu z człowiekiem albo skuteczność odprowadzania ładunku w warunkach użytkowania. Wyników uzyskanych różnymi metodami nie należy bezpośrednio porównywać tylko dlatego, że wszystkie są podane w omach. IEC 61340-4-5 dotyczy właśnie oceny obuwia i posadzki w połączeniu z człowiekiem.

Warunki rzeczywiste mogą zmienić skuteczność

Na drogę odprowadzania ładunku mogą wpływać m.in. zużycie i zabrudzenie obuwia, wkładki i ochraniacze, zabrudzenie lub naprawa posadzki, maty i wykładziny, powłoki, środki konserwacyjne oraz warunki środowiskowe. Tester używany przed wejściem może potwierdzić określoną drogę przez człowieka i obuwie do elektrody urządzenia, ale nie potwierdza automatycznie właściwości posadzki w miejscu wykonywania pracy.

Odzież ochronną ocenia się według jej funkcji elektrostatycznej

Odzież nie zastępuje drogi odprowadzania ładunku przez układ człowiek–obuwie–posadzka–ziemia. Jest odrębnym elementem ochrony, którego zadaniem jest ograniczenie możliwości powstawania wyładowań zapalających związanych z naładowaniem materiału odzieży lub jej elementów.

PN-EN 1149-5 określa wymagania materiałowe i konstrukcyjne dla odzieży ochronnej rozpraszającej ładunek elektrostatyczny. Właściwości materiałów mogą być oceniane m.in. przez pomiar rezystancji powierzchniowej według EN 1149-1 lub badanie zaniku ładunku według EN 1149-3. Przykładowo kryterium rezystancji powierzchniowej może wynosić ≤ 2,5 × 10⁹ Ω, natomiast w badaniu zaniku ładunku stosuje się kryteria takie jak t₅₀ < 4 s lub współczynnik ekranowania S > 0,2. Wartości te dotyczą innej funkcji i innej metody niż kryterium 10⁸ Ω odnoszone do drogi uziemienia człowieka i nie powinny być ze sobą bezpośrednio porównywane.

Audytor powinien potwierdzić właściwe wymaganie dla rzeczywiście stosowanego modelu odzieży, sposób jej noszenia oraz warunki użytkowania i konserwacji. Samo określenie „odzież antystatyczna” nie jest wystarczającym dowodem.

Wiedza operacyjna nie oznacza wiedzy eksperckiej

ESH-01 jest audytem wstępnym. Od osoby wykonującej pracę nie należy wymagać obliczania energii wyładowania, określania minimalnej energii zapłonu, klasyfikowania rodzajów wyładowań ani wykonywania specjalistycznej oceny źródła zapłonu. Zakres wymaganej wiedzy powinien odpowiadać rzeczywistym zadaniom i odpowiedzialności danej osoby.

Ważniejsze jest rozumienie warunków niż znajomość definicji

Osoba powinna wiedzieć, które etapy wykonywanej czynności podlegają wymaganiom związanym z elektrostatyką, jakie środki i warunki muszą być zapewnione przed rozpoczęciem i podczas pracy, od czego zależy zachowanie ich funkcji oraz których elementów wyposażenia, materiałów, parametrów lub konfiguracji nie można dowolnie zmieniać. Istotne jest rozpoznanie granicy, po przekroczeniu której nie można dalej opierać się na dotychczasowych założeniach bezpiecznej pracy.

Wiedza powinna obejmować przewidywalne odstępstwa

Szczególne znaczenie mają czynności wykonywane rzadko, ponowne uruchomienia, czyszczenie, utrzymanie ruchu, zmiana materiału lub wyposażenia oraz inne przewidywalne odstępstwa od normalnej eksploatacji. W pytaniu 13 sprawdza się, czy osoba rozpoznaje granice normalnych warunków pracy. Formalny system oceny zmian oceniany jest w pytaniu 10, a zasady reakcji na utratę wymaganej funkcji ochronnej — w pytaniu 11.

Szkolenie jest dowodem pomocniczym

Przepisy wymagają odpowiedniego szkolenia dotyczącego ochrony przed wybuchem, ale sam zapis o odbyciu szkolenia nie potwierdza praktycznego rozumienia wymagań. Najbardziej wartościowa jest krótka rozmowa odnosząca się do rzeczywistej operacji, zestawiona z dokumentacją oraz obserwowanym sposobem pracy.

Reakcja na problem i jego zamknięcie to dwa różne etapy

Po stwierdzeniu nieprawidłowości może być konieczne natychmiastowe zatrzymanie lub niewznawianie pracy, zabezpieczenie instalacji i zgłoszenie problemu. Tutaj oceniany jest dalszy etap: wykrycie → rejestracja → ocena → działanie → odpowiedzialność → wykonanie → weryfikacja skuteczności → zamknięcie.

Potwierdzenie skuteczności powinno odpowiadać utraconej funkcji

Nie każda nieprawidłowość wymaga pomiaru. Potwierdzeniem może być odpowiednio pomiar rezystancji lub ciągłości elektrycznej, test funkcjonalny monitoringu lub blokady, kontrola techniczna naprawionego elementu, powtórzenie wcześniej niespełnionego testu albo sprawdzenie rzeczywistego sposobu wykonywania pracy. Metoda powinna odpowiadać funkcji, której utrata była przedmiotem nieprawidłowości.

Nie każda usterka wymaga formalnej analizy przyczyny źródłowej

Zakres oceny powinien być proporcjonalny do problemu. Pojedyncza usterka może wymagać prostego działania technicznego i weryfikacji. Jeżeli jednak podobne uszkodzenia, alarmy lub wyniki niespełniające kryteriów powtarzają się, należy rozważyć szerszą ocenę przyczyny technicznej, eksploatacyjnej lub organizacyjnej.

Rozwiązania tymczasowe wymagają kontroli

Rozwiązanie doraźne powinno być jednoznacznie rozpoznane jako tymczasowe, posiadać określone warunki stosowania i pozostawać pod kontrolą do czasu wdrożenia rozwiązania docelowego. Jeżeli zmienia konfigurację procesu lub sposób działania środka ochronnego, powinno zostać właściwie ocenione przed dalszym stosowaniem.